فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى
40
سلوك الملوك ( فارسى )
دار الحرب مورد تاختوتازى بيرحمانه قرار دهند و هموطنان او را بهعنوان كافر و مرتد از دم شمشير بگذرانند و زنان و كودكان را به بردگى گيرند . گوئى در ته دل از فتوائى كه علماى ماوراء النهر چندسال پيش دربارهء مسلمانان قزاق صادر كرده بودند ، و او خود نيز به نامردى بر آن صحّه نهاده بود ، همچنان احساس تشويش و ندامت مىكرد و به همين جهت در باب يازدهم اين كتاب براى پيشگيرى از فاجعهء ديگرى مىگويد : « قال فضل اللّه بن روزبهان غفره اللّه شك نيست در آن كه بلاد خراسان و عراق عرب و عراق عجم كه عبارت از بغداد و اصفهان است و بلاد فارس و آذربايجان و ديار بكر است سالهاست كه دار الاسلام است . . . حالا در اين زمان طايفهء طاغيهء باغيهء طاقيه سرخان بر آن مستولى شدهاند و با وجود آنكه ايشان بر آن استيلا يافتهاند در زمان استيلاى ايشان همچنان دار الاسلام است و دار الحرب نگشته باتفاق جميع اهل مذاهب و اقوال » و براى اثبات اين مطلب مطابق قواعد فقه حنفى و شافعى دلائلى مىآورد و تأكيد مىكند : « شك نيست كه شيعهء اماميه از فرقههاى اسلاماند و اقامت جمعه و اعياد و نصب قضات بر طريق اهل اسلام مىنمايد » و سرانجام نتيجه مىگيرد كه « باتفاق مذاهب و اقوال ، بلاد خراسان و عراقين و آذربايجان و جميع ممالكى كه اليوم در تصرف طاقيه سرخان است دار الحرب نيست بلكه همچنان دار الاسلام است و استحلال دماء و فروج و اموال ايشان نمودن و سبى و غارت ايشان حرام است و با اهل آن بلاد عمل بايد كرد عملى كه با ساير امصار دار الاسلام كنند و با طايفهء طاغيهء طاقيه سرخ قتال بايد كرد بنابرآن كه ايشان به سجدهء صنم و به سبّ شيخين مرتد شدهاند . اين است حكم فتواى مذهبين كه مذكور شد و هركه آن را دار الحرب گويد و اعتقاد آن كند كه دماء و فروج و اموال اهل ممالك مذكوره حلال است او احمقى جاهل عامى است و مستحق تعزير و تأديب . « 1 » » گفتيم كه در تأليف « سلوك الملوك » هدف عملى معينى در ميان بوده است : راهنمائى و ارشاد عبيد اللّه خان به اقامهء يك دولت اسلامى و تطبيق حكومت با موازين شرعى . متأسفانه ما از چگونگى برخورد خان اوزبك با اين كتاب چيزى
--> ( 1 ) سلوك ، صفحهء 457 .